અનુક્રમણિકા

આ બ્લૉગ પરની લોકપ્રિય પોસ્ટ્સ

શું ભારતમાં ખરેખર સતી પ્રથા હતી? શાસ્ત્રોની દ્રષ્ટિએ 'સતી' નો અર્થ શું છે? સ્ત્રીએ પતિવ્રતા શા માટે થવું?

જો તમે 10માં ધોરણથી વધુ ભણેલા હશો તો સતીપ્રથા, વિધવા વિવાહ નિષેધ, રાજા રામમોહન રાય વગેરે વિષે વાંચ્યું જ હશે. આમ તો આપણા કમનસીબે - ના ના; સદનસીબે - આપણને જે ઇતિહાસ ભણાવવામાં આવે છે એ એટલી ખરાબ રીતે ભણાવાય છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ એને યાદ રાખી ના શકે. પણ ખાસ કરીને આ સતીપ્રથા જ્યાં ને ત્યાં, હાલતા ને ચાલતા આપણને એટલું બધું યાદ કરાવવામાં આવે છે કે આપણે ભૂલી શકતા નથી કે આપણા પૂર્વજો કેવા પિશાચી હતા, કે જેઓ પોતાની વહુઓને જીતવી ચિતામાં પરાણે હોમી દેતા હતા! અહીં ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે આ પ્રક્રિયાને "પ્રથા" નું નામ આપવામાં આવ્યું છે. હવે પ્રથા હોવાનો નિયમ એ છે કે એ સમાજ દ્વારા વ્યાપકપણે અનુસરાતી હોવી જોઈએ. આનો અર્થ એ થયો કે સમાજની બધી વિધવાઓને તેના પતિની ચિતામાં જીવતી હોમી દેવામાં આવતી હતી. શું આ માની શકાય એવી વાત છે? જો એવું હોત તો કોઈના કુળમાં કોઈ વિધવા ડોશી ના હોવી જોઈએ! અને દરેક કુળમાં ઓછામાં ઓછી 15-20 સતીઓ હોવી જોઈએ, કારણકે આ પ્રથા તો વર્ષોથી ચાલી આવે છે! શું આવું વાસ્તવમાં છે? જો નથી તો આપણને આ પ્રશ્ન શા માટે નથી થતો? મેં બહુ ઓછા પરિવારો જોયા છે કે જેમના કુળમાં કોઈ સતી હોય. પણ ...

વધુ વાંચો

કર્મકાંડ કરતા બ્રાહ્મણોને એક શુભચિંતકનો સંદેશ

આજે મારી ઓફિસમાં ધનતેરસની પૂજા હતી. પુરોહિતજી આવ્યા અને વિધિપૂર્વક પૂજા કરી. યજમાનો અને ઓફીકર્મીઓ યંત્રવત જેમ કહેવામાં આવ્યું તેમ કરતા ગયા અને સમયસર પૂજા પૂરી થઇ ગઈ. પણ એમાંથી કોઈને સમજાયું નહીં કે તેમણે શું કર્યું અને શા માટે કર્યું. પૂજા પછી બધા કંટાળેલા ચહેરે "હાશ" કરીને ઉભા થયા. પૂજા બાદ મેં પુરોહિતજીને થોડા દુર જઈને કહ્યું કે તમે અષ્ટલક્ષ્મીનું વર્ણન, સંકલ્પનું મહત્વ, લક્ષ્મી અને અલક્ષ્મી વચ્ચેનો તફાવત વગેરે કહ્યું હોત તો લોકોને થોડી રૂચી પણ રહેત અને આસ્થા પણ વધત. તેમનો જવાબ હતો કે આજકાલ કોઈને સમય નથી, બધાને પ્રસાદીમાં જ રસ છે, માટે કહેવાનો કોઈ અર્થ નથી. પુરોહિતોએ આવું ના વિચારવું જોઈએ બ્રાહ્મણોના આવા વલણને લીધે જ અન્ય જાતિઓના પાખંડી બાબાઓ અને બટકબોલા કથાકારોનો મહિમા વધી ગયો છે. હિંદુ સમાજનું પતન પણ આ કારણે જ થયું છે. ૧. ઓફિસોમાં અને અન્યત્ર જયારે પૂજા હોય છે ત્યારે લગભગ આખો દિવસ જે તે તેહવાર નિમિતે ફાળવવામાં આવ્યો હોય છે. જો એમને કેટલો સમય લાગશે એ પહેલેથી જ કહેવામાં આવ્યું હોય તો તેઓ પોતાનું આયોજન એ પ્રમાણે જ કરશે. ૨. યજમાનોને પૂજા વિધિમાં ઝાઝો રસ રહ્યો નથી એનું કારણ...

વધુ વાંચો

કામ સહવાસ ક્રિયા વિષે શાસ્ત્રોનો અભિપ્રાય શું છે?

મૈથુન ક્રિયા એ એક એવો વિષય છે કે જેના વિષે લગભગ દરેકનો કોઈ ને કોઈ અભિપ્રાય તો છે જ, પણ સભ્ય સમાજમાં તેના વિષે ચર્ચા કરવી એ અયોગ્ય અને અસંસ્કૃત મનાય છે. જો કે આપણાં શાસ્ત્રોએ આ વિષયને ક્યારેય અસ્પૃશ્ય માન્યો નથી. અસ્પૃશ્ય તો શું, શાસ્ત્રોએ તો મૈથુન ક્રિયાને માનવ જીવનના ચાર મહાકર્મો માનું એક માન્યું છે. ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ એ દરેક મનુષ્યના 4 એવા કર્મો છે કે જે નીતિપૂર્ણ અને શાસ્ત્રોક્ત રીતે કરવાથી દરેક મનુષ્યનું કલ્યાણ થાય છે. કામસૂત્રના રચયિતા ઋષિ વાત્સ્યાયન ચારેય વેદોના પ્રકાંડ પંડિત હતા (આજના સમયમાં ચારેચાર વેદોના પંડિત હોય એવા વિદ્વાનો આખા દેશમાં પૂરા 10 પણ નહીં હોય). વાત્સ્યાયન ઋષિની રચના 'કામસૂત્ર' વિષે તો આપણે સૌ જાણીએ છીએ, પણ એ વાત બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે વેદોના ભાષ્યકારોમાં પણ વાત્સ્યાયન ઋષિનું નામ ખૂબ આદર પૂર્વક લેવાય છે. ઉપરની પૂર્વભૂમિકા દ્વારા આપણે સમજી શકીએ કામ વાસના થવી કે તેમાં રત થવું એ કોઈ અધાર્મિક બાબત નથી. આમ છતાં, જીવનના બીજા અનેક વિષયભોગોની જેમ, આ વિષયભોગ માટે પણ શાસ્ત્રોએ અમુક વિધિ-નિષેધ (DOs and DONTs) આપેલા છે કે જેને અનુસરવાથી મનુષ્યનું કલ્યાણ થાય ...

વધુ વાંચો

ભારતીય શિક્ષણ પ્રણાલીનો ઈતિહાસ અને તેનું અંગ્રેજો દ્વારા કરાયેલું નિકંદન - ભાગ ૨

ભાગ ૨ ભાગ ૧ માટે અહી ક્લિક કરો ભારતના શૈક્ષણિક નિકંદનની આ કરુણ કથાનો આરંભ થાય છે ૧૮૩૫ થી કે જયારે લોર્ડ મેકોલે આખા ભારતનું સર્વેક્ષણ કરીને બ્રિટીશ સંસદમાં પોતાનો પ્રસ્તાવ મુકે છે. .. " હું ભારતના ખૂણે ખૂણે ફરીને આવ્યો છું અને મેં ત્યાં એકપણ વ્યક્તિ એવી નથી જોઈ કે જે ભિખારી હોય કે ચોર હોય. એટલી સંપત્તિ જોઈ છે, એટલા ઉચ્ચ આદર્શો જોયા છે, એટલા સક્ષમ લોકો જોયા છે, કે મને લાગે છે કે આપણે કોઈ દિવસ આ દેશ ઉપર રાજ ના કરી શકીએ. જો આ દેશને જીતવો હોય તો આપણે તેમની સભ્યતાના પાયામાં રહેલી આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓને તોડવી પડશે. એટલા માટે હું એવો પ્રસ્તાવ રજુ કરું છું કે એમની પારંપરિક શિક્ષણ પ્રણાલી અને સંસ્કૃતિને એવી રીતે બદલી નાખવામાં આવે કે જેનાથી તેઓ એવું વિચારતા થઇ જાય કે જે કાંઈ પણ વિદેશી છે એ બધું એમના પોતાનાથી ઉત્તમ અને મહાન છે. તેઓ પોતાનું આત્મસન્માન ખોઈ બેસશે, પોતાની પૌરાણિક સંસ્કૃતી ભૂલી જશે, અને અંતમાં તેઓ એ જ બની જશે તે આપણે તેમને બનાવવા છે.... એવું એક રાષ્ટ્ર કે જેની ઉપર આપણું સંપૂર્ણ પ્રભુત્વ હશે" . -- લોર્ડ થોમસ મેકોલે, બ્રિટીશ સંસદ, ૧૮૩૫ --------------------------...

વધુ વાંચો

એક વર્ષમાં નવરાત્રી કેટલી?

મિત્રો નવરાત્રીના પર્વો આજથી શરુ થઇ રહ્યા છે. આ નવો બ્લોગ ચાલુ કરવા માટે આનાથી સારો દિવસ કયો હોઈ શકે? નવરાત્રીથી શરૂઆત થાય છે તો પહેલી પોસ્ટ નવરાત્રી ઉપર જ હોવી જોઈએ, નહિ કે? આપણા ગુજરાતીઓ માટે મોટે ભાગે એક જ નવરાત્રીનું મહત્વ હોય છે. પણ શું તમે જાણો છો કે એક વર્ષમાં કુલ પાંચ નવરાત્રી આવે છે? આ પાંચ નવરાત્રી નીચે મુજબ છે. ૧. વસંત નવરાત્રી આ નવરાત્રી વસંત ઋતુમાં આવે છે. વસંત ઋતુ ચૈત્ર મહિનામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે ચૈત્ર મહિનો અંગ્રેજી મહિના પ્રમાણે માર્ચ અને અપ્રિલ વચ્ચે આવે છે. ૨. ગુપ્ત નવરાત્રી અષાઢ નવરાત્રી તરીકે પણ ઓળખાતી આ નવરાત્રી તેના નામ પ્રમાણે અષાઢ મહિનામાં આવે છે. અંગ્રેજી મહિના પ્રમાણે જુન અને જુલાઈની વચ્ચે આવે છે. ૩. શરદ નવરાત્રી શરદ ઋતુ એટલે કે શિયાળો શરુ થવાની ઋતુમાં આવતી આ નવરાત્રીનું મહત્વ ખુબ છે. સપ્ટેમ્બર-ઓક્ટોબર માં આવતી આ નવરાત્રી દેશમાં સૌથી વધુ ઉજવાય છે. ગુજરાતમાં ગરબા દ્વારા માતાજીની સ્થાપના કરીને તો બંગાળમાં દુર્ગાપૂજા દ્વારા આ તહેવાર ભવ્ય રીતે ઉજવાય છે. ૪. પોષ નવરાત્રી તેના નામ પ્રમાણે આ નવરાત્રી પોષ મહિનામાં આવે છે. અંગ્રેજી મહિના પ્રમાણે આ નવ...

વધુ વાંચો

શક્તિનું અનુષ્ઠાન કઈ રીતે કરવું?

અગાઉ આપણે જોયું તેમ શક્તિ માતા તો એક જ છે. આપણે આપણી શ્રદ્ધા અને જરૂરિયાત મુજબ તેના અલગ અલગ રૂપોને ભજીએ છીએ. જેમ એક સ્ત્રી એ પોતાના બાળકોની માતા, પતિ માટે પત્ની, પિતા માટે પુત્રી અને નોકર માટે માલિકણના રૂપમાં હોય છે એ જ રીતે આ ત્રીભુવની શક્તિ અલગ અલગ નામે ભજવાથી અલગ અલગ ફળ આપે છે. પછી એને દુર્ગા કહો, કાળી કહો, લક્ષ્મી કહો, સરસ્વતી કહો કે પછી સંતોષી માતા કહો. બધું જ હેમનું હેમ. પણ હા, જો શ્રદ્ધા પૂર્વક તેમનું આરાધન કરવામાં આવે તો તે તેના અલગ અલગ સ્વરૂપે અલગ અલગ એવા મનોવાંછિત ફળ જરૂર આપશે! તો હવે આપણે જોઈએ કે શક્તિની આરાધના કઈ રીતે કરવી. શક્તિની આરાધનાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે તેમના કોઈ ઇષ્ટ (તમને ગમતું) સ્વરૂપનું અનુષ્ઠાન કરવું. માતાના અનુષ્ઠાન કરવાથી ઈચ્છીત સિદ્ધિ તો પ્રાપ્ત થાય જ છે પરંતુ તેની આડપેદાશ રૂપે આરાધકની તેજસ્વીતા વધે છે અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતી પણ થાય છે. ઈચ્છીત ફળની પ્રાપ્તિ માટે જે તે "ખાતાના અધ્યક્ષ" એવા માતાની સાધના કરવી જોઈએ. જેમકે ધન માટે લક્ષ્મી, વિદ્યા માટે સરસ્વતી અને શત્રુ વિનાશ માટે ચંડી. આ ઉપરાંત જન્મ કુંડળીના ગ્રહોની વિપરીત અસરને પણ ઉલટાવી શકાય છે. બધી જ દે...

વધુ વાંચો

અમદાવાદના લંપટ-કામી બાદશાહ ઉપર ગરબો - એ કે લાલ દરવાજે તંબુ તોણીયા રેલોલ

વધુ વાંચો

જ્યોતિષની દ્રષ્ટીએ ગર્ભસંસ્કાર - કરો ઈચ્છિત ગુણો વાળા સંતાનની પ્રાપ્તિ

સામાન્ય લોકો એમ માનતા હોય છે કે સંતાન ૮ થી ૧0 વર્ષનું થાય ત્યારેજ સંસ્કાર સિંચન શરુ થઇ શકે છે, ત્યાં સુધી બહુ નાના હોય છે. આવું માનનાર લોકો એ વાત જાણી લે કે બાળક જયારે જન્મે છે ત્યારે જ ૮0% નક્કી થઇ જાય છે કે એ કેવું જીવન જીવશે. માત્ર ૬ વર્ષનું થાય ત્યાં સુધીમાં તેનું ૯૦% જીવન નક્કી થઇ જાય છે. બાકીના જીવનમાં એ જે સંસ્કારો મેળવે છે તે માત્ર ૧૦% જ અસર કરતા હોય છે. માટે ગર્ભસંસ્કાર એ વ્યક્તિનિર્માણના બીજા કોઈપણ આયામ કરતા અનેક ગણા મહત્વનાં છે. સંતાન કઈ નિશાળમાં ભણશે, કેવા સમાજમાં રહેશે એ બધી તો સાવ ક્ષુલ્લક બાબતો છે. સામાન્ય રીતે ગર્ભસંસ્કારને માત્ર આયુર્વેદનો જ વિષય માનવામાં આવે છે. ગર્ભસંસ્કાર એ પ્રક્રિયા છે કે જેના દ્વારા એક ઉત્તમ કોટિનું સંતાન પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. આયુર્વેદનો આ વિષય અત્યંત ઊંડો છે, અને જો તેને સારી રીતે અનુસરવામાં આવે તો અવશ્ય ઈચ્છિત સંતાન પ્રાપ્તિ થઇ શકે છે. આયુર્વેદની દ્રષ્ટીએ ગર્ભસંસ્કાર કઈ રીતે કરવા એ વિષે અનેક પુસ્તકો લખાયેલા છે અને ભરપુર માત્રામાં સંશોધનાત્મક સાહિત્ય મળી આવે છે. માટે અહીં એ વિષયની ચર્ચા નહિ કરીએ. આ ઉપરાંત આધ્યાત્મિક શાસ્ત્રોમાં (વેદો અને પુરાણોમાં...

વધુ વાંચો

નવરાત્રી શા માટે ઉજવાય છે?

મિત્રો આપણે એ તો જાણીએ છીએ કે નવરાત્રી એ શક્તિની આરાધનાનો પર્વ છે. આમતો આપણે સૌ સામાન્ય રીતે નવરાત્રીને ગરબા રાસ રમવા પુરતું જ મહત્વ આપીએ છીએ પરંતુ આગલી પોસ્ટમાં આપણે જોયું તેમ આ પર્વ દેવીના અલગ અલગ રૂપોની આરાધના કરવા માટે બનેલો છે. આપણે નવરાત્રીમાં રાસ ગરબા શા માટે રમીએ છીએ એ વળી એક અલગ ચર્ચાનો વિષય છે જે આપણે હવે પછીની પોસ્ટમાં જોઈશું. પણ અત્યારે તો આપણે એટલું સમજીને ચાલીએ કે નવરાત્રી એ શક્તિની ઉપાસનાનો પર્વ છે. તો અહી આપણને સ્વાભાવિક પ્રશ્ન થાય કે શક્તિ એટલે શું? એની ઉપાસના કરવાથી શું લાભ? પરાપૂર્વથી ચાલી આવતી આ પરંપરાની પાછળનો ગુઢાર્થ શું હોઈ શકે? આ પ્રશ્નોના જવાબ આપવા માટે થોડી માંડીને વાત કરવી પડે એમ છે. વિષય થોડો લાંબો છે માટે હું તેને બને એટલો રસપ્રદ બનાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ. આપણા શાસ્ત્રોમાં એમ કહેવામાં આવ્યું છે કે ઈશ્વર એક છે અને બધી જ જીવ અને અજીવ વસ્તુઓમાં એનો જ વાસ છે અને વળી બધી જ વસ્તુઓ અને તેના સ્વભાવ પણ એક જ ઈશ્વર ને કારણે છે. આ આખું દૈદીપ્યમાન બ્રમ્હાંડ એ ઈશ્વરનું માત્ર એક પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપ છે. પરંતુ ઈશ્વર પોતે તો અપ્રત્યક્ષ અને અવ્યક્ત છે. તો અહી પ્રશ્ન એમ થાય કે જ...

વધુ વાંચો

ભજન - મારી ઝૂંપડીએ રામ ક્યારે પધારે

વધુ વાંચો

ધૂપસળી