ભાષાની ઉત્પત્તિ : શું પ્રથમ ભાષા મનુષ્યોએ બનાવી કે દેવતાઓએ આપી?

આપણે માનીએ છીએ કે વેદ અપૌરુષેય છે, એટલે કે મનુષ્ય દ્વારા રચાયેલા નથી. તેઓ સૃષ્ટિની સાથે જ પ્રગટ થાય છે અને સૃષ્ટિના લયની સાથે જ લય પામે છે. આ સિદ્ધાંત ખૂબ જ સરળતાથી સાબિત કરી શકાય તેમ છે (વાંચો વેદ માનવનિર્મિત નહિં, અપૌરુષેય અને નિત્ય છે: એક તાર્કિક વિવેચન). પરંતુ તેની સાથે જ સંસ્કૃત ભાષા પણ અપૌરુષેય બની જાય છે, કારણ કે વેદોની રચના સંસ્કૃત ભાષામાં જ થઈ છે. આપણે તો સંસ્કૃતને 'દેવભાષા' જ માનીએ છીએ, એટલે કે દેવતાઓ જે ભાષા બોલે છે તે ભાષા. આવી ભાષાની રચના મનુષ્યે કરી હોય એવો પ્રશ્ન જ ઊભો થતો નથી.

તેમ છતાં આધુનિક ભાષાવિદોનો મત આનાથી તદ્દન વિપરીત છે. ચાલો, જોઈએ કે આધુનિક ભાષાવિદો શું કહે છે.

૧. બધી ભાષાઓનું મૂળ સંસ્કૃત નથી.

૨. બધી ભાષાઓ મનુષ્યો દ્વારા ક્રમશઃ, સમય સાથે વિકસાવવામાં આવી છે. (Evolution of Languages)

૩. કેટલાક ભાષાવિદો માને છે કે પશુ-પક્ષીઓના અવાજો સાંભળીને મનુષ્યોએ પ્રથમ અક્ષરો બનાવ્યા.

ઉપરોક્ત તમામ વિચારો નિરાધાર અને મનઘડંત તો છે જ, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી પણ અશક્ય છે.

આ સમગ્ર વિષય પર સ્વામી કરપાત્રી મહારાજે એક અત્યંત ઉત્તમ સંશોધનલેખ લખ્યો છે. તે લેખનો સંક્ષિપ્ત સાર અહીં રજૂ કરું છું.

સ્વામી કરપાત્રીજી મહારાજના ભાષાવિજ્ઞાન સંબંધિત વિચારોનું વિશ્લેષણ

મનુષ્ય અને પશુઓ વચ્ચેનો સૌથી મહત્ત્વનો તફાવત માત્ર શારીરિક રચના કે બુદ્ધિનો જ નથી, પરંતુ ભાષાનો પણ છે. મનુષ્ય પોતાના વિચારોને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં વ્યક્ત કરી શકે છે, જ્ઞાનને એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચાડી શકે છે અને જટિલ વિષયો પર ચિંતન કરી શકે છે.

પરંતુ એક મૂળભૂત પ્રશ્ન આજે પણ વિચારવા જેવો છે—આખરે ભાષાની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ? શું મનુષ્યે ધીમે ધીમે પશુઓના અવાજો, પ્રાકૃતિક ધ્વનિઓ અને ઇશારાઓમાંથી ભાષાનો વિકાસ કર્યો, કે પછી ભાષાનું જ્ઞાન મનુષ્યને સૃષ્ટિના આરંભથી જ પ્રાપ્ત થયું હતું?

સ્વામી કરપાત્રીજી મહારાજે પોતાના ગ્રંથ 'માર્ક્સવાદ અને રામરાજ્ય' ના 'વિકાસવાદ' અધ્યાયમાં 'ભાષાવિજ્ઞાન' શીર્ષક હેઠળ આ પ્રશ્ન પર ઊંડો વિચાર કર્યો છે. તેમણે ભારતીય દર્શનના મીમાંસા અને ન્યાયશાસ્ત્રના આધારે ભાષાની ઉત્પત્તિ સંબંધિત પ્રચલિત સિદ્ધાંતો સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે.

તેમના મતે ભાષા એવી કોઈ વ્યવસ્થા નથી કે કેટલાક મનુષ્યોએ એક જગ્યાએ બેસીને પરસ્પર સંમતિથી અચાનક બનાવી લીધી હોય. ભાષાનો સંબંધ માનવચેતના, જ્ઞાન અને વિચાર સાથે એટલો ગાઢ છે કે આ ત્રણેયને એકબીજાથી અલગ કરીને સમજવું શક્ય નથી.

૧. શું ભાષા વિના વિચાર શક્ય છે?

સ્વામી કરપાત્રીજીના વિચારોનો સૌથી મહત્ત્વનો આધાર એ છે કે સ્પષ્ટ વિચાર અને ભાષા એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે.

સામાન્ય રીતે આપણે માનીએ છીએ કે પહેલાં મનુષ્યના મનમાં કોઈ વિચાર આવે છે અને ત્યારબાદ તે વિચારને શબ્દો દ્વારા વ્યક્ત કરે છે. પરંતુ કરપાત્રીજી આ માન્યતા સામે પ્રશ્ન ઊભો કરે છે. તેમના મતે, જ્યારે આપણે કોઈ વિષય વિશે સ્પષ્ટ રીતે વિચારીએ છીએ ત્યારે આપણા વિચારોમાં કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપે શબ્દો પણ હાજર હોય છે. શાસ્ત્રીય ભાષામાં આને 'શબ્દાનુવિદ્ધ' કહેવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે આપણે મનમાં કોઈ વસ્તુ વિશે વિચારીએ છીએ ત્યારે તે વસ્તુનું કોઈ નામ અથવા તેની સાથે જોડાયેલું ભાષાકીય જ્ઞાન પણ આપણા વિચાર સાથે રહે છે. આ દૃષ્ટિકોણથી એક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે જો આદિ મનુષ્ય પાસે ભાષા જ નહોતી, તો તેના મનમાં જટિલ વિચારો કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયા? અને જો તેની પાસે જટિલ વિચારો હતા, તો તે વિચારો વ્યક્ત કરવા માટે ભાષાનો અભાવ કેવી રીતે હતો?

કરપાત્રીજીના મતે વિચાર અને ભાષાનો સંબંધ એટલો મૂળભૂત છે કે ભાષાથી સંપૂર્ણપણે રહિત વિચારની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ છે.

૨. શું પશુઓના અવાજોમાંથી ભાષાનો વિકાસ થયો?

ભાષાની ઉત્પત્તિ અંગે એક પ્રચલિત સિદ્ધાંત છે, જેને 'બો-વાઉ સિદ્ધાંત' (Bow-wow Theory) કહેવામાં આવે છે. આ સિદ્ધાંત અનુસાર આદિ મનુષ્યે પશુ-પક્ષીઓ અને પ્રકૃતિના અવાજોની નકલ કરીને શબ્દો બનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. જેમ કે કોયલના અવાજમાંથી 'કુહૂ', કાગડાના અવાજમાંથી 'કાંવ-કાંવ' અને કૂકડાના અવાજમાંથી 'કુકડૂ-કૂં' જેવા શબ્દો બન્યા હશે. 

પ્રથમ નજરે આ વિચાર સરળ અને સ્વાભાવિક લાગે છે, પરંતુ કરપાત્રીજી તેની પાછળ રહેલી એક મહત્ત્વની તાર્કિક મુશ્કેલી દર્શાવે છે. પ્રાકૃતિક ધ્વનિઓ સતત વહેતા અવાજો હોય છે. તેમાં મનુષ્યની ભાષાની જેમ અલગ અલગ અક્ષરો અને વ્યંજનો પહેલેથી જ હાજર હોતા નથી. તેનાથી વિપરીત, ભાષામાં 'ક', 'ખ', 'ગ' જેવા સ્પષ્ટ વર્ણો હોય છે. કોઈ પ્રાકૃતિક અવાજ સાંભળીને તેને અલગ અલગ વર્ણોમાં વહેંચવા માટે પહેલાંથી જ તે વર્ણોનું જ્ઞાન હોવું જરૂરી છે.

આનું એક રસપ્રદ ઉદાહરણ કૂકડાનો અવાજ છે. હિન્દી કે ગુજરાતી ભાષા બોલનાર વ્યક્તિ કૂકડાના અવાજને 'કુકડૂ-કૂં' તરીકે સાંભળે છે, જ્યારે અંગ્રેજી બોલનાર તેને 'કોક-અ-ડૂડલ-ડૂ' (Cock-a-doodle-doo) તરીકે વ્યક્ત કરે છે.

ગાયના અવાજને ભારતીય ભાષાઓમાં 'ભાં... ઓ... ઓ...' તરીકે વ્યક્ત કરવામાં આવે છે, જ્યારે અંગ્રેજીમાં તેને 'મૂ... મૂ...' (Moo Moo) કહેવામાં આવે છે.

ઘોડાના અવાજને હિન્દીમાં 'હ્રીં... હ્રીં... હ્રીં...' કહેવામાં આવે છે, જ્યારે અંગ્રેજીમાં તેને 'નેઈ... નેઈ...' (Neigh... Neigh...) કહેવામાં આવે છે.

ડુક્કરના અવાજને અંગ્રેજીમાં 'ઓઇંક... ઓઇંક...' (Oink Oink) કહેવામાં આવે છે, જ્યારે ભારતીયો માટે આ પ્રકારની અભિવ્યક્તિની કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે. મોરનો અવાજ "ટેહું.. ટેહું" છે, પણ શું બીજી કોઈ વિદેશી ભાષામાં મોરના અવાજની અભિવ્યક્તિ આવી રીતે થાય છે?

અવાજ એક જ છે, પરંતુ તેની ભાષાકીય અભિવ્યક્તિ અલગ અલગ છે. તેનો અર્થ એ થયો કે મનુષ્ય પ્રાકૃતિક ધ્વનિને પણ પોતાની પહેલેથી શીખેલી ભાષાના આધારે સમજે છે અને વ્યક્ત કરે છે.

આથી કરપાત્રીજીના મતે માત્ર નકલના આધારે ભાષાની ઉત્પત્તિને સંપૂર્ણપણે સમજાવી શકાય નહીં.

૩. ઇતિહાસમાં થયેલા પ્રયોગો શું જણાવે છે?

કરપાત્રીજી પોતાના વિચારોના સમર્થનમાં ઇતિહાસમાં કરવામાં આવેલા કેટલાક પ્રયોગોનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે.

ઇજિપ્તના રાજા સામેટિકસ, જર્મનીના સમ્રાટ ફ્રેડરિક દ્વિતીય, સ્કોટલેન્ડના રાજા જેમ્સ ચતુર્થ અને મુઘલ સમ્રાટ અકબર સાથે જોડાયેલા એવા પ્રયોગોનો ઉલ્લેખ મળે છે, જેમાં નાનાં બાળકોને માનવીય ભાષા સાંભળવાથી દૂર રાખીને મોટાં કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રયોગોનો હેતુ એ જાણવાનો હતો કે જો કોઈ બાળકને જન્મથી જ કોઈ ભાષા શીખવવામાં ન આવે, તો તે પોતાની મેળે કઈ ભાષા બોલશે?

કરપાત્રીજી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી વિગતો અનુસાર, આવાં બાળકો વ્યવસ્થિત ભાષાનો વિકાસ કરી શક્યાં નહોતાં. તેઓ માત્ર સામાન્ય સ્વરો જેવા અવાજો કાઢી શકતાં હતાં, પરંતુ 'ક', 'ખ', 'ગ' જેવા સ્પષ્ટ વ્યંજનો અને વ્યવસ્થિત વાક્યો બનાવી શકતાં નહોતાં.

આવી જ રીતે પશુઓની વચ્ચે ઉછરેલાં બાળકોનાં ઉદાહરણો પણ આપવામાં આવે છે. તેઓ મનુષ્યોની જેમ ભાષા બોલવાને બદલે પશુઓ જેવા અવાજો કાઢતાં હતાં.

બધિર (બહેરા) વ્યક્તિઓનાં ઉદાહરણ દ્વારા પણ તેઓ સમજાવવાનો પ્રયાસ કરે છે કે માત્ર જીભ, હોઠ, દાંત અને ગળાની શારીરિક ક્ષમતા હોવી પૂરતી નથી. સ્પષ્ટ ભાષા શીખવા માટે સાંભળવું, અભ્યાસ કરવો અને અન્ય લોકો પાસેથી શિક્ષણ મેળવવું પણ જરૂરી છે.

આ ઉદાહરણો દ્વારા તેમનો નિષ્કર્ષ એ છે કે ભાષા માત્ર શારીરિક ક્ષમતાથી પોતાની મેળે વિકસતી નથી, પરંતુ તેના માટે શિક્ષણ અને પરંપરાની આવશ્યકતા છે.

૪. ભાષા અને જ્ઞાનનો દિવ્ય સંબંધ

ભારતીય વૈદિક પરંપરામાં ભાષાની ઉત્પત્તિને માત્ર જૈવિક કે સામાજિક પ્રક્રિયા માનવામાં આવી નથી. તેની પાછળ એક આધ્યાત્મિક અને દાર્શનિક દૃષ્ટિકોણ પણ છે.

સ્વામી કરપાત્રીજી શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદના છઠ્ઠા અધ્યાયના અઢારમા મંત્રનો ઉલ્લેખ કરે છે. આ મંત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે પરમાત્માએ સૃષ્ટિના આરંભમાં બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ કરી અને તેમને વેદોનું જ્ઞાન પ્રદાન કર્યું.

આ દૃષ્ટિકોણ અનુસાર સૃષ્ટિના આરંભમાં મનુષ્યને જ્ઞાન અને ભાષાનું બોધ અલગ અલગ સમયે પ્રાપ્ત થયું નહોતું, પરંતુ બંનેનો સંબંધ મૂળભૂત રીતે એકસાથે હતો. કરપાત્રીજી તેની તુલના ઊંઘમાંથી જાગવાની પ્રક્રિયા સાથે કરે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ઊંઘમાંથી જાગે છે ત્યારે તે ભાષાનું ફરીથી સર્જન કરવાનું શરૂ કરતી નથી, પરંતુ અગાઉથી જાણીતી ભાષાનો ઉપયોગ કરવા લાગે છે.

આવી જ રીતે વૈદિક માન્યતા અનુસાર દરેક નવી સૃષ્ટિના આરંભમાં ઋષિઓ પહેલેથી વિદ્યમાન જ્ઞાન અને શબ્દોનું સાક્ષાત્કાર કરે છે. તેઓ ભાષાના આવિષ્કર્તા નથી, પરંતુ મંત્રોના દ્રષ્ટા એટલે કે 'મંત્રદ્રષ્ટા' છે.

અને એ દિવ્ય જ્ઞાન બીજું કંઈ નહીં, પરંતુ સ્વયં વેદ જ છે.

૫. સંસ્કૃત ભાષા અને વ્યાકરણનું મહત્ત્વ

જે લોકો સંસ્કૃત ભાષાની મહિમા જાણે છે તેઓ સમજે છે કે આવી ઉત્કૃષ્ટ ભાષાનું નિર્માણ કોઈ મનુષ્ય કરી શકે તેમ નથી. કારણ કે સંસ્કૃતની સરખામણીમાં અન્ય ભાષાઓ અત્યંત ઊણપવાળી છે. આવું ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે ક્રમશઃ સંસ્કૃત ભાષાનું મૂળ સ્વરૂપ ઘસાતું અને ઘટતું ગયું હોય.

સંસ્કૃતમાં ધાતુ, પ્રત્યય, સંધિ, ત્રણ વચન, ત્રણ લિંગ અને આઠ વિભક્તિઓની અત્યંત વ્યવસ્થિત રચના જોવા મળે છે. આ વ્યવસ્થા માત્ર શબ્દો બોલવાની રીત જ નથી સમજાવતી, પરંતુ તેમના અર્થ અને એકબીજા સાથેના સંબંધોને પણ સ્પષ્ટ કરે છે.

સમય જતાં અનેક ભાષાઓમાં આ વ્યાકરણિક સમૃદ્ધિ ઓછી થતી ગઈ છે.

ઉદાહરણ તરીકે, સંસ્કૃતમાં એકવચન અને બહુવચનની સાથે દ્વિવચન પણ છે, જે બે વ્યક્તિઓ કે વસ્તુઓ માટે અલગ રૂપ પ્રદાન કરે છે. આધુનિક હિન્દી અને અંગ્રેજીમાં દ્વિવચનની આ વ્યવસ્થા જોવા મળતી નથી.

આવી જ રીતે સંસ્કૃતમાં ત્રણ લિંગોની વ્યવસ્થા છે, જ્યારે હિન્દીમાં બે લિંગ છે અને અંગ્રેજીની સામાન્ય સંજ્ઞાઓમાં વ્યાકરણિક લિંગની વ્યવસ્થા ખૂબ જ મર્યાદિત છે.

કરપાત્રીજી આ પરિવર્તનોને ભાષાનો વિકાસ માનવાને બદલે તેના મૂળ સ્વરૂપમાં આવેલો ઘસારો અથવા 'અપભ્રંશ' તરીકે જુએ છે.

૬. શું ભાષાઓ સમયની સાથે વિકસે છે કે તેમનું મૂળ સ્વરૂપ ઘટતું જાય છે?

આધુનિક વિકાસવાદી દૃષ્ટિકોણ સામાન્ય રીતે એવું માને છે કે ભાષાનો વિકાસ સમયની સાથે સરળ ધ્વનિઓ અને સંકેતોમાંથી થઈને વધુ જટિલ સ્વરૂપમાં થયો છે.

તેનાથી વિપરીત, કરપાત્રીજીનો મત છે કે ભાષાનું મૂળ સ્વરૂપ વધુ સમૃદ્ધ અને વ્યવસ્થિત હતું, જે સમય જતાં ઉચ્ચારણ, પ્રાદેશિક પ્રભાવ અને વ્યાકરણિક ફેરફારોને કારણે સરળ થતું ગયું.

તેઓ આ પ્રક્રિયાને 'અપભ્રંશ' અથવા 'હ્રાસ' કહે છે.

વ્યવહારિક જગતમાં પણ આપણે જોઈએ છીએ કે દરેક ભાષામાં અશુદ્ધિઓ આપણી નજર સામે જ પ્રવેશતી જાય છે. તો પછી એવું કેવી રીતે માની શકાય કે ભાષાઓનો વિકાસ ક્રમશઃ વધુ જટિલ અને સમૃદ્ધ બનતો ગયો? આ તો ઊલટી ગંગા વહેવા જેવી વાત થઈ!

(વિષયાંતર: આ જ કારણ છે કે હું ડાર્વિનના જૈવિક ઉત્ક્રાંતિવાદ (Theory of Evolution)ને માનતો નથી. કારણ કે આપણા શાસ્ત્રો કહે છે કે યુગપરિવર્તનની સાથે મનુષ્યોની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થતો જાય છે, જે આપણે આપણી આસપાસ જોઈ પણ રહ્યા છીએ. જ્યારે ડાર્વિનનો સિદ્ધાંત એમ કહે છે કે અત્યારનો મનુષ્ય ઇતિહાસનો સર્વશ્રેષ્ઠ મનુષ્ય છે.)

૭. શું સંસ્કૃત જ બધી ભાષાઓની જનની છે?

વિશ્વની દરેક ભાષામાં તમને મોટી સંખ્યામાં એવા શબ્દો મળી આવશે, જેમનું મૂળ સંસ્કૃતમાં છે.

આવા અનેક લેખો લખવામાં આવ્યા છે, જેમાં વિવિધ ભાષાઓના શબ્દોનું મૂળ સંસ્કૃત હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેથી આ લેખમાં તેવાં ઉદાહરણો આપવાની આવશ્યકતા નથી. પરંતુ અગાઉ સ્થાપિત કર્યા મુજબ, કેટલાક મનુષ્યો ભેગા મળીને સાવ શૂન્યમાંથી કોઈ ભાષાનું નિર્માણ કરી શકે તે અશક્ય છે.

એટલે કે આજે વિશ્વમાં જે પણ ભાષાઓ અસ્તિત્વમાં છે, તેમનું કોઈ એક મૂળ તો હોવું જ જોઈએ, જે મનુષ્યનિર્મિત ન હોય. અને તે મૂળ ભાષા સ્વાભાવિક રીતે સંસ્કૃત જ છે.

નિષ્કર્ષ : ભાષા માત્ર સંવાદનું માધ્યમ નથી, પરંતુ જ્ઞાનનો પાયો છે

ભાષા પશુઓના અવાજો, ભાવનાત્મક ચીસો કે પરસ્પર સમજૂતીથી પોતાની મેળે ઉત્પન્ન થઈ શકે નહીં. તેના માટે પહેલેથી વિદ્યમાન ભાષાકીય જ્ઞાન, શિક્ષણ અને પરંપરા આવશ્યક છે. અને તે ભાષા દેવતાઓ દ્વારા ઋષિઓને માધ્યમ બનાવીને મનુષ્યોને આપવામાં આવેલી સંસ્કૃત ભાષા છે.

સંસ્કૃત ભાષામાંથી જ વિશ્વની અન્ય તમામ ભાષાઓ અપભ્રંશિત થઈને બની છે અને દરેક ભાષા સંસ્કૃતનું એક ઘસાયેલું સ્વરૂપ માત્ર છે.

આથી ભાષાને માત્ર સંવાદનું સાધન માનવાને બદલે જ્ઞાન, સંસ્કૃતિ અને માનવચેતનાની એક દિવ્ય વિરાસત તરીકે સમજવી જોઈએ.