વેદ માનવનિર્મિત નહિં, અપૌરુષેય અને નિત્ય છે: એક તાર્કિક વિવેચન
ઘણા એવા હિન્દુ વિચારકો છે, જેઓ આ બાબતે ખૂબ જ મૂંઝવણમાં રહે છે કે વાસ્તવમાં હિન્દુ કોણ છે અને કોણ હિન્દુ નથી? આવા કહેવાતા વિચારકોએ ક્યારેય હિન્દુ શાસ્ત્રોનો ગંભીરતાથી અભ્યાસ કર્યો જ નથી. જો કર્યો હોત, તો તેઓ જાણતા હોત કે હિન્દુ એ જ છે, જે વેદોને સર્વોચ્ચ, સાર્વભૌમ, દિવ્ય અને અપૌરુષેય માને છે. જે આવું માનતા નથી, તેઓ હિન્દુ જ નથી.
'પૌરુષેય'નો અર્થ થાય છે, જેની રચના કોઈ પુરુષે – એટલે કે મનુષ્યે – કરી હોય. વેદ અપૌરુષેય છે. વળી, વેદોના પરિપ્રેક્ષ્યમાં 'પુરુષ'નો અર્થ માત્ર મનુષ્ય જ નહીં, પરંતુ કોઈપણ જીવાત્મા, એટલે કે દેવતા પણ થાય છે. તેથી અપૌરુષેયનો અર્થ એવો થાય છે કે જેની રચના કોઈ દેવતાએ પણ કરી નથી. એટલે કે વેદ સ્વયંભૂ છે.
શાસ્ત્રો અનુસાર સૃષ્ટિના ઉદયની સાથે જ, એટલે કે બ્રહ્માજીની ઉત્પત્તિની સાથે જ વેદોનો ઉદય થાય છે અને સૃષ્ટિના લયની સાથે જ તેમનો પણ લય થઈ જાય છે. આ દરમિયાન સૃષ્ટિના આરંભમાં ઋષિઓ વેદમંત્રોનું દર્શન કરે છે અને તેમનું સંકલન કરે છે. તેથી તેમને 'મંત્રદ્રષ્ટા' કહેવામાં આવે છે.
આ તો થઈ પરંપરાગત વિચારોની વાત. પરંતુ આ વિચારધારાને પડકારનારા કહેવાતા હિન્દુ વિચારકો પણ છે. તેમનું કહેવું છે કે:
વેદોની રચના કોઈ ચોક્કસ કાળમાં મનુષ્યોએ કરી હતી.
વેદોની રચના ક્રમશઃ થઈ હતી, જેમાં સૌથી પહેલાં ઋગ્વેદની રચના થઈ હતી.
મંત્રોના પાઠ કરવાની અલગ અલગ શૈલીના કારણે સમય જતાં સમાન મંત્રોમાંથી અલગ અલગ વેદો બન્યા હતા.
ચાલો, આ દરેક નિરાધાર માન્યતાનો એક પછી એક તાર્કિક જવાબ શોધીએ.
વેદ અપૌરુષેય, નિત્ય અને અલૌકિક છે
વેદો સંપૂર્ણપણે અલૌકિક વિષયો સાથે સંબંધિત છે. જે બાબતોનું જ્ઞાન અન્ય કોઈ માધ્યમથી મેળવી શકાતું નથી, તે તમામ બાબતોના પ્રમાણ વેદો છે. વેદોને કોઈ એક વ્યક્તિની રચના માનવી અશક્ય છે, કારણ કે આટલો વિશાળ અને સુસંગત જ્ઞાનસંગ્રહ કોઈ એક વ્યક્તિ લખી શકે નહીં. વળી, વેદોના વિષયો તો લૌકિક પણ નથી. જો તેમને અનેક વ્યક્તિઓની રચના માનવામાં આવે, તો એ સમજવું મુશ્કેલ બને છે કે જુદી જુદી વ્યક્તિઓના મનમાંથી રચાયેલો આટલો વિશાળ જ્ઞાનભંડાર શૈલી અને માળખાની દૃષ્ટિએ આટલો સુસંગત કેવી રીતે છે? તેમાં ક્યાંય કોઈ વિરોધાભાસ કેમ જોવા મળતો નથી?
જો કોઈ મોટા સમૂહે ભેગા મળીને વેદોની રચના કરી હોય, તો આવા કાવતરાનો પુરાવો ક્યાં છે? એવો સમૂહ શા માટે અને કોને છેતરવા માટે આવી કવિતાઓની રચના કરે, જેનો સાંસારિક જીવન સાથે કોઈ સીધો સંબંધ જ નથી? યજ્ઞો જાતે કરતા દીક્ષિત લોકોમાં મોટા ભાગના વૈશ્ય વર્ણના હતા. શું તેઓ પોતાને અથવા પોતાની સંતાનને છેતરતા હશે? સામાન્ય દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો યજ્ઞોની કેટલીક ક્રિયાઓ હાસ્યાસ્પદ લાગે તેવી છે—લાંબા ઉપવાસ, લાકડાના વિવિધ પ્રકારના ચમચા, અગ્નિની સ્થાપના કર્યા પછી તેની સતત રક્ષા, દૂધ, દહીં અને ઘીની આહુતિ, કલાકો સુધી વિશિષ્ટ મંત્રોનું પઠન અને ક્યારેક પશુબલિ.
તેમ છતાં સમાજના વિવિધ વર્ગોના લોકો આ યજ્ઞોમાં જોડાયેલા રહ્યા.
આવું બે પરિસ્થિતિમાં જ શક્ય છે:
કાં તો તેમને આ કર્મોના ફળનો અલૌકિક અનુભવ થતો હતો.
અથવા તેઓ પોતાના પૂર્વજો પાસેથી ચાલી આવતી પરંપરાનું પાલન કરતા હતા.
બીજી પરિસ્થિતિમાં પણ યજ્ઞોની શરૂઆત કરનાર કોઈ મૂળ કર્તા મળતો નથી. મારો પક્ષ પણ આ જ છે, કે વેદો અનાદિ છે.
આ સંક્ષિપ્ત વિશ્લેષણમાંથી એક જ તાર્કિક નિષ્કર્ષ નીકળે છે કે વેદોની કોઈ રચના કે ઉત્પત્તિ નથી. તેઓ નિત્ય છે (જેમ તમામ શબ્દો નિત્ય છે) અને અપૌરુષેય પણ છે. તેથી તેઓ પ્રમાણ છે.
વેદોમાં જે કંઈ લખેલું છે, તેનું જ્ઞાન વેદો સિવાયના કોઈ અન્ય સ્રોતમાંથી મેળવી શકાય તેમ નથી. કોઈ વ્યક્તિ વેદોને પ્રમાણ માને કે ન માને, આ વાત સ્વીકારવી જ પડે છે.
વેદોની રચના કોઈ ચોક્કસ કાળમાં થઈ હતી અને ભાષાંતરથી નવા વેદો બન્યા હતા?
જે લોકો વેદોની રચના કોઈ ચોક્કસ કાળમાં થઈ હોવાનું માને છે, તેઓ ઘણીવાર એવી કલ્પના કરે છે કે સૌથી પહેલાં ઋગ્વેદની રચના થઈ, ત્યારબાદ યજુર્વેદ અને સામવેદની રચના થઈ. પરંતુ ઋગ્વેદમાં જ યજ્ઞોનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ મળે છે. તો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે યજુર્વેદ અને સામવેદ વિના આ યજ્ઞો કેવી રીતે સંપન્ન થતા હતા? ખાસ કરીને અશ્વમેધ જેવા જટિલ યજ્ઞોની વાત કરીએ તો આ પ્રશ્ન વધુ સ્પષ્ટ બને છે. આવા યજ્ઞો માટે યજુર્વેદ અને સામવેદનું જ્ઞાન અનિવાર્ય છે. જો ઋગ્વેદ જ સૌથી પહેલાં અસ્તિત્વમાં આવ્યો હોય, તો સામ અને યજુર્વેદ વિના યજ્ઞ કરવાની વિધિ ક્યાંથી આવી? અન્ય વેદો અસ્તિત્વમાં આવ્યા તે પહેલાંની કોઈ અલગ પ્રાચીન યજ્ઞવિધિ ઉપલબ્ધ નથી.
ઋગ્વેદની અંદર પણ વિવિધ મંડલોને અલગ અલગ સમયગાળાનાં માનવામાં આવે છે. પરંતુ કહેવાતા પ્રાચીન મંડલોમાં પણ સોમયજ્ઞનો ઉલ્લેખ મળે છે. સોમના અભિષવ વગેરે કાર્યો અધ્વર્યુ કરે છે, જેઓ કર્મકાંડના નિષ્ણાત હોય છે. સોમયજ્ઞોમાં તો ચારેય વેદોના જાણકારોની આવશ્યકતા હોય છે—અધ્વર્યુ, ઉદ્ગાતા અને બ્રહ્મા વગેરે. હોતૃની વિધિઓ ઐતરેય બ્રાહ્મણમાં આપવામાં આવી છે, જ્યાં અન્ય વેદોની આવશ્યકતા પણ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવી છે.
અન્ય વેદો અસ્તિત્વમાં આવ્યા તે પહેલાંની કોઈ યજ્ઞવિધિ ઉપલબ્ધ નથી. તેથી વેદોનો એકબીજાની સરખામણીમાં સમય નક્કી કરવાની તમામ કલ્પનાઓ નિરાધાર સાબિત થાય છે.
ભાષાશાસ્ત્ર પણ આ બાબતમાં કોઈ નક્કર પુરાવો આપતું નથી. અલગ અલગ સ્થળોએ બોલવાની શૈલી જુદી જુદી હોય છે. ઋક્, યજુઃ અને સામનું સ્વરૂપ જ અલગ છે. તેમનો ઉપયોગ અને તેમની પ્રકૃતિ અલગ હોવાથી તેમનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.
જો એવું માનવામાં આવે કે ભાષામાં ક્રમશઃ પરિવર્તન થવાથી ઋક્ ભાષામાંથી યજુઃ ભાષા વિકસિત થઈ, તો મંત્રોની સંપૂર્ણપણે અલગ રચનાને કેવી રીતે સમજાવી શકાય? ભાષા બદલાઈ શકે છે, પરંતુ તમામ ઋચાઓ એક વિશિષ્ટ પદ્યરચનામાં જ કેમ છે અને યજુઃનું સ્વરૂપ તેનાથી સંપૂર્ણપણે અલગ કેમ છે? શું રચયિતાઓએ અચાનક પદ્યશૈલી છોડી દીધી હતી?
ઋક્ અને યજુઃ વચ્ચેનો તફાવત સમયનો નથી, પરંતુ તેમની શૈલી અને ઉપયોગનો છે.
મંત્ર અને બ્રાહ્મણ ગ્રંથો વચ્ચેનો સંબંધ
મંત્ર અને બ્રાહ્મણ ગ્રંથો વચ્ચેનો ભેદ પણ ખૂબ મહત્ત્વનો છે. સામાન્ય રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે કે બ્રાહ્મણ ગ્રંથો મંત્રો કરતાં પહેલાંના હોઈ શકે નહીં, કારણ કે તેમાં મંત્રોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પરંતુ આ વાતનો ઊલટો પક્ષ પણ એટલો જ સાચો છે. માર્ગદર્શન વિના મંત્રોના ઉપયોગનો અર્થ જ શું? શું કોઈએ હજારો વર્ષો સુધી મંત્રો લખીને રાખ્યા હોય અને ત્યારબાદ જ્યારે ભાષા બદલાઈ ગઈ હોય, ત્યારે કોઈ બ્રાહ્મણ ગ્રંથ લખીને સમજાવે કે આ મંત્રોનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?
તો પછી તે પહેલાં મંત્રોનો ઉપયોગ કેવી રીતે થતો હતો?
જો પહેલાં અલગ અલગ યજ્ઞવિધિઓ પ્રચલિત હતી, તો તેનો પુરાવો ક્યાં છે?
બ્રાહ્મણ ગ્રંથોમાં યજ્ઞવિધિઓ અંગે કોઈ વિરોધાભાસ જોવા મળતો નથી. જો બ્રાહ્મણ ગ્રંથો પહેલાં વિવિધતા હતી, તો તે કેવી રીતે સમાપ્ત થઈ ગઈ? અને અન્ય પરંપરાઓ ક્યાં અદૃશ્ય થઈ ગઈ?
પુરાવાના અભાવે સ્વીકારવું પડે છે કે યજ્ઞવિધિઓમાં આવી કોઈ વિવિધતા નહોતી. આવું ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે મંત્રોના ઉપયોગની વિધિ સમજાવતા બ્રાહ્મણ ગ્રંથો સંહિતાઓની સાથે જ અસ્તિત્વમાં હોય.
વેદોમાં આવતાં ઋષિઓ, દેવતાઓ, ભૂમિ અને નદીઓનાં નામ
વેદોમાં ઋષિઓ, દેવતાઓ, ભૂમિ અને નદીઓનાં નામોનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. પરંતુ સૌથી પહેલાં તો વેદોમાં કોઈ વ્યક્તિની ઐતિહાસિકતા સ્વીકારવાનું કોઈ કારણ નથી. જો તેને સ્વીકારવામાં આવે, તો પણ વૈદિક સિદ્ધાંત અનુસાર વિવિધ કલ્પોમાં પુનરાવર્તિત થતા પાત્રોના સ્વરૂપમાં તેમનું અસ્તિત્વ હોઈ શકે છે.
સ્થળો અને નદીઓનાં નામો લોકો દ્વારા અગાઉથી જાણીતા વૈદિક નામોના આધારે પણ રાખવામાં આવતાં હોઈ શકે છે. જેમ કે 'રામપુર' નામ એવા લોકોએ રાખ્યું હશે, જેમની વચ્ચે રામનું નામ પ્રચલિત હતું.
તેવી જ રીતે ભૂમિને ત્યાંના રહેવાસીઓનાં લક્ષણોના આધારે પણ નામ આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 'કિકટ' શબ્દને 'કૃપણ'ના પર્યાય તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યો છે.
આવી પ્રચલિત ઓળખો સમય જતાં સ્થળોનાં નામ બની જાય છે.
વેદોના શબ્દોના અર્થ સમજવાની સાચી પદ્ધતિ
વેદોમાં આવેલા શબ્દો સંસ્કૃત ભાષામાં તેમજ અન્ય અનેક ભાષાઓમાં પણ પ્રચલિત છે. તેમનો અર્થ તે ભાષાઓમાં પ્રચલિત અર્થ અનુસાર સમજવો જોઈએ. જ્યાં એક જ શબ્દના અનેક અર્થો થતા હોય, ત્યાં આર્યોની વૈદિક પરંપરામાં જે અર્થ પ્રચલિત હોય તેને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. જો આર્યોમાં કોઈ વિશિષ્ટ અર્થ પ્રચલિત ન હોય, તો ઇતિહાસમાં આર્યોના સંપર્કમાં રહેલી મ્લેચ્છ ભાષાઓનો આધાર લઈ શકાય છે.
ભાષા મુખ્યત્વે પ્રચલિત વ્યવહાર એટલે કે રૂઢિ દ્વારા શીખવામાં આવે છે. વ્યાકરણના નિયમોના આધારે શબ્દનો યૌગિક અર્થ પણ કાઢી શકાય છે, પરંતુ તેની પ્રમાણભૂતતા રૂઢ અર્થ કરતાં ઓછી હોય છે. વાક્યોના અર્થ સમજવામાં પણ આ જ સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે. ઘણા ગૂઢ અર્થો અભ્યાસુઓની પરંપરાગત સમજ અને રૂઢિમાં સુરક્ષિત રહેતા હોય છે.
જે લોકો આ તમામ બાબતોની અવગણના કરીને પોતાની કલ્પનાઓ અને પૂર્વગ્રહોના આધારે મનસ્વી અર્થઘટનો કરે છે, તેમને અવગણવા જ યોગ્ય છે.
આમ, વેદોની અપૌરુષેયતા અને નિત્યતાને સમર્થન માત્ર શ્રદ્ધાના આધારે જ નહીં, પરંતુ તર્ક અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓના અભાવના આધારે પણ મળે છે.
સાભાર: X પ્લેટફોર્મ પર શ્રીમાન @Kul_Mimimansaka (મૂળ લખાણમાં @Kul_Mimansaka) પાસેથી.
મૂળ લેખની લિંક: https://x.com/Kul_Mimansaka/status/2114153867827134684
----------------------------------------------------------------------------------------
આની સાથે એ પણ પ્રસ્થાપિત થાય છે કે જો વેદ અપૌરુષેય છે, તો સંસ્કૃત ભાષા પણ અપૌરુષેય અને વિશ્વની પ્રથમ ભાષા હોવી જોઈએ.
પરંતુ કેટલાક આધુનિક ભાષાવિદો આ વાત સાથે સહમત નથી. મારા અન્ય એક લેખમાં તેમના તર્કોનું પણ ખંડન કરવામાં આવ્યું છે.
વાંચો: ભાષાની ઉત્પત્તિ : શું મનુષ્યે ભાષા બનાવી કે ભાષા તેને દેવતાઓ પાસેથી પ્રાપ્ત થઈ?
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો